Przedmiotem monografii jest pamięć – zapamiętywana, opowiadana i przekazywana następnym pokoleniom, głównie w formie opowieści wspomnieniowej, interpretowanej w tomie z perspektywy folklorystycznej. Analiza podejmowanej przez narratorów próby oswojenia rzeczywistości, będąca zarazem swoistym dowodem współtworzenia wspólnotowej tożsamości, ujawnia postępujący proces nasilającej się fabularyzacji i mityzacji relacji o minionych wydarzeniach w trakcie funkcjonowania ich w obiegu w określonej grupie społecznej. Szczegółową analizę zasygnalizowanych procesów przeprowadzono na bogatym materiale pozyskanym po 1989 roku, który zapoczątkował zmiany systemowe w Polsce, umożliwiające ujawnienie się w obiegu publicznym opowieści funkcjonujących wcześniej głównie w pamięci rodzinnej, zwłaszcza gdy znajdowały się one w ostrej sprzeczności z pamięcią oficjalną, instytucjonalną, „państwową”. Owa „pamięć utajniona” w przypadku ludności Śląska obejmuje traumatyczne doświadczenia związane z dwudziestowieczną historią tego regionu (głównie służba Ślązaków w Wehrmachcie, wkroczenie Armii Czerwonej na Śląsk, przymusowe pobyty w obozach pracy, skutkujące przeważnie wysiedleniem do Niemiec, deportacje do ZSRR i weryfikacja narodowościowa). Bogata i zróżnicowana dokumentacja (wywiady, dokumenty multimedialne, literatura wspomnieniowa, filmy dokumentalne itp.) służą scharakteryzowaniu wspólnoty pamięci Ślązaków oraz potwierdzeniu tezy, że trwający przez lata proces folkloryzacji i fabularyzacji opowieści wspomnieniowych doprowadził do powstania swoistej „epopei ludowej” wypracowanej przez nosicieli wspólnotowej pamięci. Podobny mechanizm funkcjonowania „pamięci utajnionej” o traumatycznych dwudziestowiecznych przeżyciach charakteryzuje wspólnotę Kresowiaków, Sybiraków i Łemków. Skonfrontowanie tych wspólnot pamięci ze wspólnotą pamięci Ślązaków pozwoliło na teoretyczne dopracowanie pojęcia opowieści wspomnieniowej jako samodzielnego gatunku, który wyrasta z określonej folklorystycznej sytuacji komunikacyjnej, inspirującej w sposób naturalny potoczną aktywność narracyjną. Współczesne opowieści wspomnieniowe nie tylko kształtują interakcje międzyludzkie i służą podtrzymywaniu pamięci społecznej, ale przede wszystkim uczestniczą w kreowaniu wspólnoty pamięci, korzystając ze wszelkich medialnych środków przekazu. Autorka dowodzi, że antropologicznie zorientowana folklorystyka, patrząc globalnie na człowieka i jego aktywność twórczą, na ujawnianie emocji i zaangażowania się w proces samotworzenia i samorozumienia świata, pomaga zrozumieć proces doświadczania pamięci przez współczesnego człowieka.
