Mniejszość niemiecka w II Rzeczpospolitej

Mniejszość niemiecka w II Rzeczypospolitej była zbiorowością wewnętrznie zróżnicowaną tożsamościowo i ideowo. Na zachodzie była to grupa kulturowo tożsama z Niemcami w Republice Weimarskiej, silna gospodarczo i mająca własną inteligencję. Niektórzy jej przywódcy nie pogodzili się z wynikiem wojny i najpierw marzyli o powrocie do Rzeszy, a potem dali się porwać ideologii wszechniemieckiej, która już w latach trzydziestych XX w. została włączona w nurt ideologii nazistowskiej. W centrum, szczególnie w dużych miastach takich jak Łódź czy Warszawa, była to grupa „od zawsze" mniejszściowa, wiązana mocniej ewangelicką tożsamością religijną niż zestawem narodowych symboli i świeżym doświadczeniem przywilejów narodu dominującego. Była to też grupa znajdująca się na drodze asymilacji do narodu polskiego, bo do tej kategorii można wpisać grupę różnorodnych „lodzermenschów". Albo też — odwołując się do współczesnej terminologii — tę mniejszość niemiecką można określić mianem „patchwork minority", która przyswoiła sobie wartości różnych grup. Zupełnie inną grupą byli niemieckojęzyczni chłopi wołyńscy, których „niemieckość" poza wymiarem religijnym miała charakter etniczny, a na drodze narodowej znaleźli się dopiero w XX w. W tej mozaice specyficzną grupą byli Niemcy górnośląscy, z jednej strony przede wszystkim katolicy, a z drugiej podtrzymujący ciągle państwowe rozumienie narodu i starający się wciągnąć w obręb kultury niemieckiej również słowiańskich Górnoślązaków. Z Wprowadzenia redaktora tomu