Publikacja Wydawnictwa Naukowego Instytutu Kolejnictwa. Monografia stanowi kontynuację tematyki podjętej w wydanej nakładem Wydawnictwa Instytutu Kolejnictwa pracy zatytułowanej „Od Drogi Żelaznej Petersbursko-Warszawskiej do Rail Baltica. Rozwój techniki kolejowej od XIX do XXI wieku”, zawierającej opis budowy tej linii, jej przebiegu, a także charakterystykę infrastruktury, w tym znajdujących się na trasie mostów, stacji oraz dworców. Wiele miejsca w wymienionej pracy poświęcono kształtowaniu się węzłów kolejowych, w których Kolej Petersbursko-Warszawska łączyła się z innymi liniami wchodzącymi w skład sieci kolejowej Imperium Rosyjskiego. Ponadto w systematyczny sposób scharakteryzowano zmiany zachodzące w infrastrukturze tej kolei w poszczególnych okresach jej istnienia, od 1862 roku aż do czasów współczesnych. Opis ten został poprowadzony w ten sposób, by istotne fakty dotyczące Kolei Petersbursko-Warszawskiej przedstawiać na tle najważniejszych wydarzeń historycznych mających znaczenie dla Europy Środkowo-Wschodniej. Co ważne, omawiając rolę tej kolei w okresie I i II wojny światowej, starano się uwzględnić perspektywę obu walczących stron. Niniejsza monografia koncentruje się na kompleksowym przedstawieniu eksploatacji linii Kolei Petersbursko-Warszawskiej w poszczególnych okresach jej dziejów. Punktem ciężkości jest charakterystyka realizowanych na linii przewozów pasażerskich i towarowych, a także kształtowania się ruchu pociągów, ich relacji i zestawienia. W pracy tej występują liczne nawiązania do ważnych zdarzeń a także do osób ze świata władzy i polityki, które z tej linii korzystały w swoich podróżach. W okresie do pierwszej wojny światowej byli wśród nich w szczególności carowie Rosji. Warto tu choćby wspomnieć podróż następcy tronu Mikołaja w 1894 roku na rodzinny zjazd monarchów europejskich do Coburga, podczas którego nastąpiły jego zaręczyny z księżniczką Aleksandrą z Hesji. Nie sposób też nie przytoczyć faktu, że abdykacja Mikołaja w 1917 roku miała miejsce w salonce stojącej na stacji w Pskowie na Kolei Petersbursko-Warszawskiej. Sporo miejsca poświęcono także podróżom Józefa Piłsudskiego, który w latach dwudziestych i trzydziestych wielokrotnie odwiedzał Wilno. Omówiono również podróże, jakie odbywali dawną Koleją Petersbursko-Warszawską przedstawiciele władz różnych krajów odwiedzający w tym okresie Warszawę. Ostatni rozdział monografii zawiera opis taboru kolejowego, użytkowanego na opisywanej kolei w różnych okresach jej dziejów. W pierwszej kolejności uwzględniono lokomotywy Kolei Petersbursko-Warszawskiej, a później lokomotywy Kolei Północno-Zachodnich (od 1907 roku). Dość szczegółowo przedstawiono też tabor trakcyjny i wagonowy w okresie II Rzeczypospolitej, zwracając uwagę nie tylko na nowe serie parowozów zbudowanych w polskich fabrykach, ale również na mniej znane fakty jak rozpowszechnienie wagonów osobowych o konstrukcji stalowej czy wprowadzenie hamulców zespolonych w wagonach towarowych. W podobny sposób opisano tabor kolejowy użytkowany na polskim odcinku omawianej kolei po 1945 roku. Zwrócono przy tym uwagę na wpływ wprowadzenia trakcji elektrycznej, najpierw na odcinku Warszawa – Tłuszcz, a następnie (w latach 1981–1986) na całym polskim odcinku linii. Pokazano też ogromną zmianę jakościową, jaką przyniosło wprowadzenie do eksploatacji w ostatnim dziesięcioleciu nowych serii elektrycznych zespołów trakcyjnych do ruchu podmiejskiego i dalekobieżnego, a także nowoczesnych lokomotyw elektrycznych. Charakterystyka przedstawiona w tej części monografii pozwala zrozumieć ewolucję, jaką przeszły pojazdy trakcyjne oraz tabor wagonowy od XIX do XXI wieku.
