Czas odnaleziony

Nim narrator-Proust przeżyje chwile olśnienia, w których znajdzie sens swojego życia i swoje powołanie, musi jeszcze zobaczyć szaleństwa wojny i wyniszczenia, jakie ona czyni w ludzkich sercach, zobaczyć najciemniejsze oblicza ludzkiej seksualności, przeżyć śmierć przyjaciela i poznać brudy polityki. Przekonać się o nietrwałości wszystkiego na tym świecie, zobaczyć ludzi zamkniętych w swoich małych, jakże żałosnych, światach, odwróconych plecami nie tylko do innych ludzi, ale i do siebie samych także. Zrozumieć prawdę zawartą w tych słowach: "nie ma upokorzenia, z którym nie można się nie pogodzić, gdy wiadomo, że nasze czyny zawsze będą ostatecznie pyłkiem nie zakłócającym natury w jej niewzruszonej pogodzie". Musi jeszcze po latach nieobecności zobaczyć salon Guermantów, by przekonać się o tym, co czas robi z ludźmi. Obraz tego salonu robi duże wrażenie i to nie tyle z powodu zmian w wyglądzie ludzi znanych z dawnych lat, także nie z powodu widocznego końca tego, co tak narrator cenił w salonach, a mianowicie ich elitarności i pewnych form doskonałości, ile z powodu dystansu, z jakim patrzy na tę całą krzątaninę ludzi wokół ich próżnych zabiegów.