W 1944 roku, wraz z wkroczeniem Armii Czerwonej na ziemie polskie, zakończyła się niemiecka okupacja, jednak Polska nie odzyskała pełnej niepodległości. Władzę stopniowo przejmowali komuniści wspierani przez Związek Sowiecki, a żołnierze Polskiego Państwa Podziemnego byli aresztowani, poddawani represjom i wywożeni w głąb ZSRR. Wielu z nich nie złożyło broni, nie godząc się na narzucony ustrój oraz polityczną zależność od Moskwy.
Ich walka miała niewielkie szanse na powodzenie, jednak pozostawali wierni złożonej przysiędze i idei niepodległej Polski. Za swoją postawę często płacili najwyższą cenę – utratą wolności, zdrowia, a niejednokrotnie także życia.
Określenie „Żołnierze Wyklęci” odnosi się do żołnierzy polskiego powojennego podziemia niep­odle­głoś­ciow­ego i anty­komu­nist­yczn­ego. Walczyli o suwerenność państwa polskiego oraz prawo społeczeństwa do samostanowienia. Wielu z nich zostało zamordowanych, pochowanych w bezimiennych grobach i przez dziesięciolecia skazanych na zapomnienie.

W 2011 roku Sejm Rzec­zypo­spol­itej­ Polskiej ustanowił 1 marca Narodowym Dniem Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”. Zgodnie z ustawą święto ustanowiono:
„w hołdzie Żołnierzom Wyklętym – bohaterom Powstania Anty­komu­nist­yczn­ego, którzy w obronie niepodległego bytu Państwa Polskiego, walcząc o prawo do samostanowienia i urze­czyw­istn­ieni­a dążeń demokratycznych społeczeństwa polskiego, z bronią w ręku przeciwstawili się sowieckiej agresji i narzuconemu siłą reżimowi komunistycznemu”.
Jedną z postaci powojennego podziemia niep­odle­głoś­ciow­ego związanych z ziemią łomżyńską był major Jan Tabortowski ps. „Bruzda”.

Jan Tabortowski „Bruzda”
Jan Tabortowski urodził się 16 października 1906 roku w Nowogródku, w rodzinie o tradycjach wojskowych i niep­odle­głoś­ciow­ych. Kształcił się w szkołach wojskowych, a następnie ukończył Oficerską Szkołę Artylerii w Toruniu. Służył w 1. Dywizjonie Pociągów Pancernych w Legionowie, gdzie był zastępcą dowódcy pociągu pancernego „Danuta”.
We wrześniu 1939 roku uczestniczył w walkach kampanii obronnej, m.in. w bitwie nad Bzurą. Dostał się do niemieckiej niewoli, z której zdołał uciec. W czasie okupacji niemieckiej działał w konspiracji. Od lipca 1940 roku pełnił funkcję komendanta Obwodu Bielsk Podlaski Związku Walki Zbrojnej, a od 1942 roku był inspektorem Inspektoratu Łomża Armii Krajowej. 22 listopada wraz z innymi dowódcami łomżyńskiego podziemia został aresztowany i osadzony w łomżyńskim więzieniu, z którego w styczniu 1943 roku dzięki pomocy z zewnątrz, udało się zbiec. W późniejszym okresie, jak też po zakończeniu wojny nie zaprzestał działalności konspiracyjnej.

Partyzantka „Bruzdy”
Major Jan Tabortowski stał się jednym z najważniejszych dowódców powojennego podziemia niep­odle­głoś­ciow­ego na ziemi łomżyńskiej. Przeprowadził szereg akcji przeciwko aparatowi bezpieczeństwa nowej władzy.
W kwietniu 1945 roku, stojąc na czele kilkuosobowego patrolu, przeprowadził akcję odbicia ze szpitala w Białymstoku swojej łączniczki Franciszki Ramotowskiej ps. „Iskra”.
Szczególnie spektakularną akcją było opanowanie Grajewa w nocy z 8 na 9 maja 1945 roku. Oddział dowodzony przez Tabortowskiego, liczący około 200 partyzantów, zajął miasto, a następnie rozbił areszty Urzędu Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej, uwalniając ponad stu więźniów.
25 marca 1947 roku, korzystając z ogłoszonej amnestii, Jan Tabortowski ujawnił się w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Łomży. Wyjechał następnie do Warszawy, gdzie podjął pracę. Mimo ujawnienia pozostawał pod obserwacją aparatu bezpieczeństwa. Nie mógł znaleźć stałego zatrudnienia ani mieszkania, a jego sytuacja życiowa stawała się coraz trudniejsza.
W obawie przed ponownym aresztowaniem opuścił Warszawę i powrócił na ziemię łomżyńską. Spotkał się tu ze Stanisławem Cieślewskim ps. „Lipiec” i ponownie podjął działalność konspiracyjną.
W latach 1950–1953 przez oddział dowodzony przez „Bruzdę” przewinęło się łącznie 11 osób. Zazwyczaj grupa liczyła zaledwie dwie lub trzy osoby. Pokazuje to zmianę charakteru działalności podziemia – z dużych, regularnych oddziałów partyzanckich na niewielkie grupy ukrywających się żołnierzy.

Ostatnia walka
Ostatnia akcja Jana Tabortowskiego miała miejsce w 1954 roku w Przytułach. Podczas próby rozbrojenia miejscowego posterunku Milicji Obywatelskiej doszło do walki, w której major „Bruzda” został ciężko ranny.
Nie był już w stanie uciekać. Na własną prośbę został dobity przez Stanisława Marchewkę ps. „Ryba”.
Jan Tabortowski ps. „Bruzda” spędził w konspiracji łącznie 11 lat. Był jednym z ostatnich oficerów zawodowych Wojska Polskiego, którzy polegli z bronią w ręku w walce przeciwko komunistycznemu aparatowi bezpieczeństwa.
Za swoją służbę został odznaczony m.in. Krzyżem Walecznych, Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari oraz Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Pośmiertnie Prezydent Rzec­zypo­spol­itej­ Polskiej odznaczył go Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski.
Miejsce pamięci na łomżyńskim cmentarzu
W niedzielę 27 września 2026 roku na cmentarzu parafialnym w Łomży odsłonięto obelisk poświęcony czterem dowódcom łomżyńskich struktur ZWZ-AK-AKO-WiN: kpt. Franciszkowi Skowronkowi ps. „Jackowski”, kpt. Hieronimowi Łagodzie ps. „Lak”, mjr. Stanisławowi Cieślewskiemu ps. „Lipiec” oraz mjr. Janowi Tabortowskiemu ps. „Bruzda”.
„To miejsce pamięci oficerów, którzy podczas II wojny światowej poświęcili zdrowie, życie i szczęście swoich najbliższych w imię najwyższego dobra – walki o wolność Ojczyzny”
– mówił dr hab. Krzysztof Sychowicz, dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku.

Wystawa prezentuje materiały pochodzące głównie ze zbiorów regionalnych Miejskiej Biblioteki Publicznej w Łomży (książki, artykuły z wydawnictw zwartych i czasopism), przybliżające sylwetkę majora Jana Tabortowskiego „Bruzdy” oraz historię powojennego podziemia niep­odle­głoś­ciow­ego na ziemi łomżyńskiej. W niewielkim stopniu skorzystano także z zasobów internetowych.

Źródła:

„Ostatni komendanci – ostatni żołnierze : 1951-1963” red. Grzegorz Kuczyński, Warszawa, 2013.
Joanna Wieliczka-Szarkowa, „Żołnierze wyklęci : niezłomni bohaterowie”, Kraków, 2013.
Jan Tabortowski- strona internetowa IPN podz­iemi­ezbr­ojne­.ipn.gov.pl [dostęp 30.09.2026]
„Nowy pomnik dla dowódców łomżyńskiego podziemia” artykuł w portalu 4lomża.pl 4lomza.pl [dostęp 30.09.2026]