Wyspa

"Wyspa" jest dalszym ciągiem "Ikara". Wolę przedstawić to w ten sposób niż mówić o kontynuacji opisu losów Antoniego Berezowskiego, ponieważ, mimo pozorów, wątpię, czy opis ten można nazwać powieścią historyczną. Dzieje Berezowskiego tylko w niewielkim stopniu mogą być ilustracją owych nacechowanych prawidłowością procesów, które stanowią materiał dla historycznych analiz czy syntez. Nie nadają się do skomponowania pouczającej alegorii - tym mniej jeszcze do sformułowania krzepiącego patriotycznego hasła. Mogą natomiast posłużyć za temat do rozważań nad tragizmem doli wiecznego dziecka - jednego z owych, które (bądź jako pojedyncza osoba, bądź w społecznym uogólnieniu) do końca nie rozumieją świata, w jakim żyją, i nie potrafią odpowiadać inaczej na jego wyzwania, jak odruchami uczucia. Nieszczęścia takich ludzi czy społeczeństw, będące nieuniknionym następstwem owych odruchów, wydają mi się przejmujące i godne szacunku, nawet jeśli rozsądek każe przypisać je głupocie. Dlatego opowiadając o Berezowskim mam świadomość mówienia o powszechnej ludzkiej sprawie.