Postępujący, rozprzestrzeniający się strukturalny kryzys kapitalizmu przeradza się w ogólnoświatowy kryzys cywilizacyjny. Brak współczesnych szeroko zakrojonych społeczno-gospodarczych syntez na miarę marksowskiej czy keynesowskiej, zanik w zasadzie skierowanych do szerszego odbioru wypowiedzi badaczy procesów i struktur społeczno-gospodarczych na temat schorzeń rzeczywistości otwierają pole dla różnej miary głosów eksperckich skupiających się w znacznym stopniu na zależnościach typu „bodziec–reakcja”. Oceny tego typu są bezradne wobec głębszych przyczyn ogólnoświatowego kryzysu, w tym słabnięcia postępowych sił demokratycznych. Towarzyszy temu coraz wyraźniejszy – nie wiadomo, na jak długo wstrzymany w Polsce, lecz zostawiający, jak się wydaje, ślady w metodyce NSP 2021 dotyczącej sytuacji mieszkaniowej – proces polityczny trafnie nazwany „powrotem dyktatur”. Powrót ten objawia się powstawaniem populistycznych systemów politycznych łączących elementy demokracji i autorytaryzmu lub w formie zawoalowanych dyktatur pozwalających na pewien stopień pluralizmu i zachowujących niektóre mechanizmy kontrolowania władzy. Współczesny system kapitalistyczny oparty na założeniu wolności rynkowej i innych formach liberalizmu wytwarza w ten sposób swoje populistyczne zaprzeczenie. Kreuje bowiem potrzeby wykraczające niekiedy znacznie poza szeroko rozumiane godne zamieszkiwanie, które są w tym systemie niemożliwe do zaspokojenia. Ogólną historyczną analogią jest tu wyzwolenie przez dziki pierwotny kapitalizm myśli komunistycznej i socjalistycznej, która nie przeszła próby praktyki, i w formie centralistycznych systemów społeczno-gospodarczych okresami przyjmowała postać jawnych zbrodniczych dyktatur. Kryzys z lat 2007–2009, będący w dużym stopniu potwierdzeniem tych globalnych zależności, wynikał ze spektrum różnie działających przesłanek, poczynając od filozoficznych, złączonych jednak głównie z fazą neoliberalnego kapitalizmu. Bezpośrednią przyczyną tego kryzysu, związanego z promowaniem własności mieszkań i domów jednorodzinnych, było nadużywanie kredytów hipotecznych zwiększających ich ceny; nabywano je bowiem kolejnymi kredytami łatwymi nawet dla niemających zdolności kredytowej. Proceder ten wzmógł proces zaburzania standardów rozwoju przestrzeni zamieszkanej, czyli przede wszystkim właściwych relacji rozmieszczenia nieruchomości mieszkaniowych w stosunku do innych elementów infrastruktury osadniczej. Kryzys ten, zwany w płytkiej wykładni finansowym, był bezpośrednim przejawem ówczesnych kumulujących się sprzeczności globalnego kapitalizmu. Wywołuje do dziś długofalowe piętrzące się skutki społeczne, w tym mieszkaniowe, będące następstwem niepowodzeń gospodarczych traktowanych w owych latach jedynie jako krótkookresowe, ostatnio nazywanych eufemistycznie megaszokami ekonomicznymi. Strukturalny kryzys kapitalizmu, spotęgowany latami 2007–2009, z drugiej strony postęp technologiczny i decentralizacja wymagają przewartościowania polityki mieszkaniowej, a także nierozpatrywanej w przedkładanym opracowaniu polityki osadniczej. Począwszy od kryzysu z lat 2007–2009, kryzys cywilizacyjny przekształca bowiem kwestię mieszkaniową w znacznie bardziej złożoną kwestię zamieszkiwania, ogniskującą się w dwóch zagadnieniach. Pierwszym są pożądane standardy i funkcjonalno-przestrzenne relacje lokalizacji mieszkań i innych elementów infrastruktury osadniczej konstytuującej przestrzeń zamieszkaną, stanowiące podstawę zakorzenienia zamieszkiwania oddziałującego stabilizująco na procesy osiedleńcze. Zagadnienie drugie sprowadza się do odpowiednich zależności między rozmieszczeniem infrastruktury osadniczej oraz miejsc zhumanizowanej pracy godnej człowieka, ugruntowującej jego zakorzenienie w przestrzeni zamieszkiwania w imię zasad promieszkaniowego i proosadniczego trwałego rozwoju. [https://24naukowa.com.pl]
